ਅਧਿਆਪਕਾ : ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਘੜਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

—ਮੋਨਿਸ਼ਾ

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਸਕਣ।

ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਖ਼ੁਦ ਕਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣਨਾ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਅੱਜ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਕਈ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਔਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਛਾਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸਚੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਹਿਜ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਏ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਿ ਗਿਆਨ, ਅਗਵਾਈ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਦੱਖਲਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਮਮਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਉਸਦੀ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ, ਮਿਹਨਤ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਾਹਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।