ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ-ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ / — ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਿੱਸੋਵਾਲ.
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯਾਦਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ‘ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ’ । ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਮਾਣਾ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰੋ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ ਬੋਸਕੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
‘ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ’ ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਮਾਣਾ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ, ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੇ ਲਗਾਅ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ‘ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ’ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਪਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਗਡੰਡੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੈੜ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
‘ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ ‘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਖ ਇਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਮਾਣਾ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵਨ-ਸੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਲੋਕ-ਰਸਮਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੀਵਨ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਰਗੀ ਲਹਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਰਲਤਾ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕੇਵਲ ਕੁਦਰਤ-ਚਿਤਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਲੇਖਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਖ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ‘ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ ‘ ਮਿੱਟੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਤਾ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਹਨਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਧਰਤੀ’ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ।
— ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਿੱਸੋਵਾਲ 98783 30324