ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ


ਐਡਮਿਰਲ ਡੀ. ਕੇ. ਜੋਸ਼ੀ

"ਜਿਹੜਾ ਰਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਭਾਈਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।"
— ਕੌਟਿਲਯ

ਕੌਟਿਲਯ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦ੍ਵੀਪ  ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅਣਛੂਹਿਆ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚੌਕੀ ਹੈ। ਹਿੰਦ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ (ਇੰਡੋ-ਪੈਸੀਫਿਕ) ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਦ੍ਵੀਪ  ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰਣਨੀਤਕ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ, ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਪਾਰ, ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸਭਿਅੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਧਾਰਤ ਹੀ ਰਹੀ।
ਇਹ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦ੍ਵੀਪ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 910 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 166.10 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਦ੍ਵੀਪ ਸਮੂਹ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ ਲਗਭਗ 2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 130.75 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜੰਗਲਾਤ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਵੀਪ  ਸਮੂਹ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 1.82 ਫੀਸਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲੱਕਾ ਸਟ੍ਰੇਟ, 6 ਡਿਗਰੀ ਚੈਨਲ, ਸੁੰਡਾ ਸਟ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਲੋਂਬੋਕ ਸਟ੍ਰੇਟ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਰਣਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚੌਕੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਅਦਨ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਮਲੱਕਾ ਸਟ੍ਰੇਟ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ; ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਮਾਲਵਾਹਕ ਜਹਾਜ਼, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਕੰਟੇਨਰ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਨੌਸੈਨਿਕ ਸਰੋਤ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਚੇਨਾਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਕੰਟੇਨਰ ਆਵਾਜਾਈ, ਨੌਸੈਨਿਕ ਤਾਇਨਾਤੀ, ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਕੇਬਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲੋਬਲ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੈਨਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ 'ਮਲਟੀ-ਮੋਡਲ ਲੈਂਡ ਬ੍ਰਿਜ' ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਟੈਂਥ ਪੈਰਲਲ' (10th Parallel) ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇਗਾ — ਇੱਕ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਣੋਂਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੁੰਫੋਨ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੇ ਟ੍ਰੈਕਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਰੇਲ, ਬਹੁ-ਲੇਨ ਸੜਕ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਲਈ ਊਰਜਾ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਗ੍ਰਿਡ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਡੋ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਧਾ ਅੰਡੇਮਾਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਲੱਕਾ ਸਟ੍ਰੇਟ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ 'ਚੋਕਪੁਆਇੰਟਸ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਕੀਮਤੀ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ (ਤੇਲ ਅਤੇ ਐਲ.ਐਨ.ਜੀ.) ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀ ਗਲਾਥੀਆ ਖਾੜੀ 6 ਡਿਗਰੀ ਚੈਨਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਲੱਕਾ ਸਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਹਾਜ਼ ਮਲੱਕਾ ਸਟ੍ਰੇਟ 6 ਡਿਗਰੀ ਚੈਨਲ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ।
ਮਲੱਕਾ, ਸੁੰਡਾ ਅਤੇ ਲੋਂਬੋਕ ਵਰਗੇ ਰਣਨੀਤਕ ਚੋਕਪੁਆਇੰਟਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦ੍ਵੀਪ  ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਬੜ੍ਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਕਤ ਅਜਿਹੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਨਹੀਂ ਉਠਾ ਸਕਦੀ।
ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤਰ (IOR) ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਹੁੰਚ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਨੌਸੈਨਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਂਘਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਝਿਜਕ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਰਣਨੀਤਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਕੇਵਲ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਖਿੱਚ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭੂ-ਭਾਗ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਬਾਦ, ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ, ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਟੇਨਰ ਟ੍ਰਾਂਸਸ਼ਿਪਮੈਂਟ ਪੋਰਟ, ਗ੍ਰੀਨਫੀਲਡ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਇਕੋਸਿਸਟਮ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (NGT) ਨੇ ਉਚਿਤ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੇਵਲ ਦ੍ਵੀਪ  ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਾਨ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਉਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 'ਡੀਏਗੋ ਗਾਰਸੀਆ' ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦਾ ਦ੍ਵੀਪ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਉਹ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਟ੍ਰਾਂਸਸ਼ਿਪਮੈਂਟ ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਇੰਡੋ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ है। ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਸ਼ਿਪਮੈਂਟ ਪੋਰਟ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟ੍ਰਾਂਸਸ਼ਿਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਿਵੇਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇਗੀ।
ਬੇਸ਼ੱਕ, ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਾਲਣਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਵੀਟੋ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭਾਰਤ ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰਵਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਇੰਡੋ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਖੇਤਰ ਮੁੜ-ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਅਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।
ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਕਾਂਟੀਨੈਂਟਲ (ਜ਼ਮੀਨੀ) ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ — ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੋਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੋਈ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਣਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨਾ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਉਸ ਰਣਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰਿਆ ਵਿਕਾਸ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰਵਕ, ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੰਡੋ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਦੀ ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ 'ਵਾਚਟਾਵਰ' ਹੈ।

 (ਲੇਖਕ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦ੍ਵੀਪ ਸਮੂਹ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿਕਾਸ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਨੌਸੈਨਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ (Chief of the Naval Staff) ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਲ 2009-10 ਦੌਰਾਨ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।)
****